موشک قاسم بصیر با هدایت ترکیبی INS، دوربین اپتیکی، هوش مصنوعی در کنار دقت بالا، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک و برد ۱۲۰۰ کیلومتر، آن را به رقیبی جدی برای سامانههای دفاعی اسرائیل تبدیل کرده است.
بیت ران – امین آزاد : موشک قاسم بصیر با برد ۱۲۰۰ کیلومتر و فناوری هدایت ترکیبی از INS، دوربین اپتیکی حرارتی و هوش مصنوعی میتواند کابوس جدید اسرائیل باشد.
این موشک که حاصل ارتقاء خانواده موشکهای «حاج قاسم» است، قادر است اهداف کوچک و حیاتی مانند آشیانه جنگندهها را با دقت بالا هدف قرار دهد و در برابر جنگ الکترونیک دشمن تقریباً غیرقابل اخلال باشد، مسألهای که آن را به رقیبی جدی برای سامانههای رهگیری پیشرفته اسرائیل تبدیل کرده است.
موشکی که در جنگ ۱۲ روزه استفاده نشد، اما شاید برای نبرد بعدی نگه داشته شده باشد
در جهان سیاست و امنیت خاورمیانه، گاهی سکوتها به اندازه شلیکها معنا دارند. موشک «قاسم بصیر» که چندی پیش در ایران رونمایی شد، در جریان جنگ ۱۲ روزه علیه اسرائیل به کار گرفته نشد. همین عدم استفاده، پرسشهای فراوانی برانگیخته است: آیا این موشک هنوز آماده عملیاتی نبود؟ یا برعکس، آنقدر مهم و راهبردی است که برای زمانی حساستر کنار گذاشته شده؟
چرا در جنگ اخیر پرتاب نشد؟
وزیر دفاع ایران در گفتوگویی تصریح کرد: «موشک قاسم بصیر در این نبرد استفاده نشد. اگر جنگ بیش از ۱۲ روز ادامه مییافت، در روزهای پایانی شاید دیگر هیچ سامانه پدافندی قادر به رهگیری موشکهای ما نبود.»
این جمله کوتاه اما معنادار است. از یکسو نشان میدهد که ایران هنوز همه توان خود را روی میز نیاورده و از سوی دیگر، تلآویو باید حساب باز کند روی موشکی که احتمالاً برای دور بعدی بحران نگه داشته شده است.
مشخصات کلی موشک قاسم بصیر
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| نوع موشک | بالستیک سوخت جامد |
| برد | ۱۲۰۰ کیلومتر |
| طول | ۱۱ متر |
| وزن کل | ۷ تن |
| وزن سرجنگی | ۵۰۰ کیلوگرم |
| سرعت ورود به جو | ۱۱ ماخ |
| سرعت اصابت | ۵ ماخ |
| کلاهک | قابل مانور و هدایت اپتیکی |
قاسم بصیر؛ رقیبِ دقیق و جدید «تاد» و «پیکان»
در زمان رونمایی خبرگزاری تسنیم در گزارشی نوشت: «موشک بالستیک قاسم بصیر با بهرهگیری از شیوه هدایت جدید قادر به هدف قرار دادن اهداف کوچک مانند آشیانه جنگندهها بدون اخلال توسط جنگ الکترونیک دشمن است.»
به این ترتیب، قاسم بصیر نه فقط یک موشک بردبلند، بلکه چالش جدی برای سامانههای رهگیر پیشرفتهای چون تاد و پیکان به شمار میرود. سامانههایی که سالها سرمایهگذاری اسرائیل و آمریکا برای مقابله با تهدیدات بالستیک ایران بودهاند.
مقایسه برد قاسم بصیر با حاج قاسم
| موشک | برد اعلامشده | تغییر نسبت به مدل قبلی |
|---|---|---|
| حاج قاسم | ۱۴۰۰ کیلومتر | پایه طراحی |
| قاسم بصیر | ۱۲۰۰ کیلومتر | کاهش ۲۰۰ کیلومتر به دلیل هدایت اپتیکی |
از حاج قاسم تا قاسم بصیر؛ مسیر ارتقا
موشک قاسم بصیر در حقیقت حاصل ارتقاء گسترده در سامانههای هدایت و کنترل موشک «شهید حاج قاسم» است. موشکی با برد ۱۴۰۰ کیلومتر که نخستینبار در سال ۱۳۹۹ رونمایی شد. حاج قاسم، یک موشک سوخت جامد تاکتیکی دو مرحلهای با مشخصات زیر بود:
-
وزن کل: حدود ۷ تن
-
وزن سرجنگی: ۵۰۰ کیلوگرم
-
طول: ۱۱ متر
-
سرعت ورود به جو: ۱۱ ماخ
-
سرعت اصابت: ۵ ماخ (مرز هایپرسونیک)
در همان زمان نیز گفته شد این موشک قابلیت افزایش برد تا ۱۸۰۰ کیلومتر را دارد. حالا با توسعه سامانههای هدایت و کنترل، محصول تازه یعنی قاسم بصیر با برد ۱۲۰۰ کیلومتر متولد شده که نقطه قوت آن، دقت فوقالعاده و عبور از سد جنگ الکترونیک است.
بیشتر بدانید: احتمال خرید سامانه پدافندی HQ-16FE و جنگنده J-10C از چین توسط ایران
بیشتر بدانید: امین آزاد سردبیر بیت ران، مستندساز و مهندس مکانیک؛ پیوند رسانه با مهندسی
در کانال آپارات بیت ران ببینید:
سیستمهای هدایت و کنترل
| سیستم هدایت | توضیح | مزایا | محدودیتها |
|---|---|---|---|
| INS (اینرسی) | ژیروسکوپ و شتابسنج | مقاوم در برابر جنگ الکترونیک | دقت پایینتر در هدفهای کوچک |
| هدایت اپتیکی و حرارتی | دوربین در سرجنگی | دقت بالا، غیرقابل اخلال | کاهش برد موشک |
| هوش مصنوعی | تحلیل تصاویر دوربین | رهگیری خودکار اهداف متحرک | نیاز به پردازش سریع و پیچیده |
از اینرسی تا هوش مصنوعی؛ نسل تازه هدایت
قاسم بصیر تنها یک موشک بالستیک دیگر نیست؛ بلکه نماد ورود ایران به نسل جدید هدایت ترکیبی است.
شیوه اطلاعات منظومه ماهوارهای GPS با انجام فعالیتهای جنگ الکترونیک قابل اخلال است و دشمنان نیز بارها تلاش کردهاند با اختلال در سیگنالها، موشکهای بالستیک را منحرف کنند.
به همین دلیل، ایران در قاسم بصیر به سراغ سیستم هدایت اینرسی (INS) رفته است. در این روش چند ژیروسکوپ و شتابسنج، موقعیت و سرعت موشک را لحظه به لحظه اندازهگیری میکنند و مسیر را بدون وابستگی به ماهواره تنظیم میکنند. ژیروسکوپها وظیفه دارند با محاسبه سرعت زاویهای، انحراف موشک را اصلاح کرده و آن را در مسیر هدف نگه دارند.
اما هدایت اینرسی بینقص نیست. از آنجا که اصلاح مسیر تنها بر پایه متغیرهای فیزیکی و جوی انجام میشود، خطاهای انباشته در مسیر میتواند دقت نهایی را کاهش دهد. این موضوع هدف قرار دادن اهداف کوچک و باریکی مانند آشیانه جنگندهها یا باندهای فرود را دشوار میکند.
تجربه عملیاتهای «وعده صادق» نشان داد دشمن با اجرای جنگ الکترونیک گسترده، عملاً اطلاعات GPS در سرزمینهای اشغالی را مختل کرد. همین امر سبب شد موشکها و پهپادهای ایرانی برای رسیدن به اهداف مشخص به هدایت INS متکی شوند؛ روشی که دقت را کاهش میداد.
مقایسه با سامانههای دفاعی اسرائیل
| سامانه دفاعی | نوع | توانایی مقابله | ضعف در برابر قاسم بصیر |
|---|---|---|---|
| گنبد آهنین | کوتاهبرد | دفاع از شهرها و اهداف کوچک | احتمال کاهش موفقیت در برابر موشک بالستیک دقیق |
| پیکان | برد متوسط | مقابله با موشکهای بالستیک | کلاهک مانورپذیر کاهش دقت رهگیری |
| تاد | برد بلند | مقابله با موشکهای دوربرد | سرعت و هدایت ترکیبی موشک ایرانی، کاهش احتمال رهگیری |
اپتیک در برابر جنگ الکترونیک در موشک قاسم بصیر
بر همین اساس، شیوه هدایتی برای موشکهای بالستیک میبایست طوری انتخاب میشد که هم در مقابل جنگ الکترونیک مقاوم باشد و هم دقت بالایی داشته باشد.
شیوه هدایت اپتیکی ـ بهویژه با استفاده از دوربینهای تصویرساز حرارتی ـ علاوه بر افزایش قابل توجه دقت، در برابر جنگ الکترونیک نیز مقاوم و تقریباً غیرقابل اخلال است. موشک با دریافت تصاویر لحظهای از دوربین نصبشده در سرجنگی، هدف را شناسایی کرده و با دقت بسیار بالا به آن اصابت میکند.
البته این شیوه محدودیتی دارد: استفاده از سامانههای اپتیکی باعث کاهش برد نهایی میشود. دلیل کاهش برد قاسم بصیر نسبت به موشک «حاج قاسم» نیز همین مسئله است. با این حال، کاهش حدود ۲۰۰ کیلومتری برد، تأثیری در کارایی عملیاتی آن ندارد؛ ۱۲۰۰ کیلومتر همچنان برای پوشش کامل سرزمینهای اشغالی کافی است.
اما این نخستین مرتبه نیست که از چنین شیوه هدایتی در موشکهای ایرانی استفاده میشود. ایده نصب تجهیزات اپتیکی در سرجنگی موشک بالستیک برای اولین بار توسط شهید طهرانی مقدم برای طراحی یک موشک بالستیک ضد کشتی مطرح شد و حاصل آن طراحی و تولید موشک ضد کشتی قدر ۸۷ بود، که در حقیقت ارتقای سرجنگی موشک تندر ۶۹ به شیوه هدایت اپتیکی بود. این سابقه نشان میدهد فناوری هدایت اپتیکی در ایران ریشهای چندساله دارد و قاسم بصیر نسل جدید و پیشرفته آن است.
آیا اسرائیل میتواند آن را رهگیری کند؟
سامانههای چندلایه دفاع موشکی اسرائیل ـ از «گنبد آهنین» تا «پیکان» و حتی «تاد» ـ طراحی شدهاند تا طیفی از تهدیدات را خنثی کنند. در عمل هم کارنامهای قابل توجه دارند.
اما سرعت بالا، مانورپذیری کلاهک، و هدایت ترکیبی متکی بر INS، اپتیک و هوش مصنوعی، همگی عواملی هستند که احتمال رهگیری را کاهش میدهند. حتی اگر درصدی از رهگیری باقی بماند، کافی است تا امنیت روانی اسرائیل متزلزل شود.
سابقه هدایت اپتیکی در موشکهای ایرانی
| موشک | سال رونمایی | نوع هدایت | توضیحات |
|---|---|---|---|
| تندر ۶۹ | ۱۳۷۵ | سرجنگی کلاسیک | پایه طراحی موشک ضد کشتی |
| قدر ۸۷ | ۱۳۷۷ | هدایت اپتیکی | ارتقا تندر ۶۹ به هدایت اپتیکی |
| حاج قاسم | ۱۳۹۹ | ترکیبی INS | پایه توسعه قاسم بصیر |
| قاسم بصیر | ۱۴۰۴ | INS + اپتیکی + هوش مصنوعی | نسل جدید با دقت بالا و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک |
کابوس اسرائیل
در پاسخ به این پرسش که آیا «قاسم بصیر» کابوس اسرائیل است، دو واقعیت را باید کنار هم دید. نخست، ایران واقعاً به سمت فناوریهای پیشرفتهتر هدایت موشکی حرکت کرده و این امر برای هر رقیب منطقهای تهدیدی واقعی است. دوم، هیچ موشکی تا زمانی که در میدان نبرد آزمایش نشود، قطعیت راهبردی ندارد.
با این حال، پیام اصلی رونمایی و سخنان وزیر دفاع روشن است: ایران سلاحی تازه در آستین دارد که شاید در جنگ بعدی، معادله قدرت را تغییر دهد. همین احتمال، کافی است تا «قاسم بصیر» در ذهن فرماندهان اسرائیلی به یک کابوس بدل شود.
